Miras hukuku, bir yandan mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü tanırken, diğer yandan yakın aile bireylerinin ekonomik geleceğini güvence altına almayı amaçlayan "Saklı Pay" ilkesi ile bu özgürlüğü sınırlar. Bu dengenin bozulması durumunda hukuk düzeni Tenkis Davası mekanizmasını devreye sokar.
1. Temel Kavramlar: Saklı Pay ve Tasarruf Nisabı
A. Saklı Pay (Mahfuz Hisse)
Saklı pay; mirasbırakanın vasiyetname düzenleyerek veya sağlığında bağış yaparak dahi ortadan kaldıramadığı, mirasçıların kanunen garanti altına alınmış miras hakkıdır.
TMK m.506 - Saklı Pay Oranları:
Yasal miras payının yarısı
Yasal miras payının dörtte biri
Duruma göre tamamı veya 3/4'ü
⚠️ Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yapılan kanun değişikliği ile kaldırılmıştır.
B. Tasarruf Nisabı
Terekeden saklı payların toplamı çıkarıldığında geriye kalan ve mirasbırakanın dilediği gibi bırakabileceği kısımdır. Tenkis davasının konusu, işte bu tasarruf nisabının aşılıp aşılmadığının tespitidir.
2. Tenkis Davasının Şartları
"Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler."
Davacı, saklı pay sahibi bir mirasçı olmalıdır
Mirasçının eline geçen değer, saklı payının altında kalmalı
İşlem hukuken geçerli ancak miktarı aşırı olmalı
Yapılan işlem geçersizse (örn: satış gösterilen bağış), açılacak dava "Muris Muvazaası" davasıdır. Tenkis davası sadece geçerli işlemler için açılır. Yanlış dava türü seçimi davanın reddine yol açar!
3. Tenkise Tabi İşlemler (TMK m.565)
Kanun koyucu, tenkise tabi tutulabilecek işlemleri sınırlı sayıda (numerus clausus) saymıştır:
Vasiyetnameler ve miras sözleşmeleri
"İadeye tabi değildir" kaydıyla yapılanlar
Ölümden geriye 1 yıl içindeki karşılıksız kazandırmalar
Zaman sınırı olmaksızın dolanma amaçlı işlemler
Üçüncü kişi yararına yapılan sigortaların iştira değeri
4. Tenkis Hesabı: "Net Tereke" Nasıl Bulunur?
Tenkis davasının en karmaşık aşaması, bilirkişilerce yapılan hesaplama kısmıdır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre:
Net Tereke Hesaplama Formülü:
Ölüm tarihindeki tüm mal varlığının piyasa değeri
Borçlar, cenaze giderleri, mühürleme masrafları, 3 aylık geçim giderleri
TMK m.565 kapsamındaki sağlararası kazandırmalar (ölüm günü değeriyle)
Saklı paylar bu rakam üzerinden hesaplanır
5. Tenkiste Sıra (Tertip) Kuralı
Saklı payın ihlal edildiği anlaşıldığında, indirim rastgele yapılmaz. TMK m.570 uyarınca belirli bir sıra izlenir:
İlk olarak vasiyetnameler tenkis edilir
En yeni tarihliden en eski tarihliye doğru
En son sırada kamu tüzel kişileri ve dernekler
6. "Bölünmez Mal" Sorunu ve Sabit Tenkis Oranı
Dava konusu mal bölünmesi mümkün olmayan bir taşınmaz (örneğin bir daire) ise, Yargıtay "Sabit Tenkis Oranı" yöntemini uygular.
Seçenek A
Malı verir, tasarruf nisabı oranındaki bedeli alır
Seçenek B
Malı tutar, tenkis edilmesi gereken bedeli nakden öder
Bu hesaplama, malın karar tarihindeki değeri üzerinden yapılır.
7. Hak Düşürücü Süreler (TMK m.571)
Tenkis davası, zamanaşımına değil, hak düşürücü sürelere tabidir. Bu süre geçtikten sonra dava açma hakkı düşer ve hakim bunu re'sen dikkate alır.
Saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren
Vasiyetname açılmasından/mirasın açılmasından itibaren
Sonuç ve Değerlendirme
Tenkis davası; mirasbırakanın iradesine saygı ile kanuni mirasçıların ekonomik güvenliği arasındaki hassas dengeyi sağlayan, matematiksel hesaplamaların ve hukuki nitelemelerin iç içe geçtiği karmaşık bir dava türüdür.
Uygulamada yapılan en büyük hata, Muris Muvazaası davası açılması gereken yerde Tenkis davası açılması veya tam tersidir. Bu niteleme hatası, davanın reddine ve hak kaybına yol açabilir.
"Miras hakkı, sadece bir mal paylaşımı değil, adaletin tecellisidir."
— Av. Mesut İLME
İlgili Mevzuat
- • 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu: Madde 506 (Saklı Pay Oranları)
- • 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu: Madde 560-571 (Tenkis)
- • Yargıtay 1. Hukuk Dairesi Emsal Kararları