Küreselleşen ticaretin temel dinamiklerinden biri, üreticilerin ürün veya hizmetlerini nihai tüketiciye ulaştırırken kendi organizasyonlarını kurmak yerine (şubeleşme), bağımsız tacirlerle "dikey anlaşmalar" yapmayı tercih etmeleridir. Bu strateji, sermaye riskini tabana yayarken pazar penetrasyonunu hızlandırır.
Bu sözleşme türleri, TBK'da özel olarak düzenlenmemiş "İsimsiz Sözleşmeler" (Sui Generis) kategorisinde yer alan karma yapılı akitlerdir.
1. Distribütörlük (Tek Satıcılık) Sözleşmesi
Distribütörlük, üretici ile dağıtıcı arasında kurulan, dağıtıcının ürünleri kendi nam ve hesabına satın alarak belirli bir bölgede satmayı üstlendiği sürekli bir borç ilişkisidir.
Temel Unsurlar:
- Çerçeve Sözleşme: Uzun süreli ilişkiyi düzenleyen çatı sözleşme, her alım ayrı satış sözleşmesi
- Münhasırlık: Belirli bir coğrafi bölgede veya müşteri grubuna satış hakkının tek elde toplanması
- Kendi Hesabına: Malın mülkiyetini üzerine alır, ticari riskler distribütöre aittir
Rekabet Hukuku Sınırı: "Pasif Satış"
2002/2 Sayılı Tebliğ uyarınca; üretici, distribütörün "aktif satışlarını" kısıtlayabilir ancak "pasif satışlarını" (internetten gelen siparişler veya müşterinin kendiliğinden gelmesi) engelleyemez.
Pasif satışın engellenmesi, ağır rekabet ihlalidir ve sözleşmeyi geçersiz kılabilir!
2. Franchising (İmtiyaz) Sözleşmesi
Franchising; bir ürün veya hizmetin imtiyaz hakkına sahip olan tarafın (Franchisor), belirli bir bedel (Royalty) karşılığında, bu hakkı ve iş yapma modelini (Know-How) bağımsız bir işletmeciye (Franchisee) kullandırdığı sözleşmedir.
Distribütörlükten Farkı: "Sistem ve Know-How"
Distribütör sadece "malı" satarken, Franchise alan bir "sistemi" satın alır.
Marka ve İmaj
Tabela, renk, dekorasyon ve kurumsal kimlik birliği
Know-How Devri
Üretim teknikleri, stratejiler - asli unsur
Denetim ve Talimat
Sıkı kalite kontrol ve talimat hakkı
3. Bayilik Sözleşmesi
Uygulamada en sık karıştırılan kavramdır. "Bayilik", bazen "Tek Satıcılık", bazen de "Acentelik" özelliklerini taşıyan bir karma yapıdır.
Acentelik Benzeri Bayilik
Malı satın almıyor, üretici adına aracılık ediyorsa (Sigorta Acentesi gibi) → TTK m. 102 doğrudan uygulanır.
Tek Satıcılık Benzeri Bayilik
Malı satın alıp kâr koyarak satıyorsa (Akaryakıt Bayii gibi) → Distribütörlük hükümlerine tabidir.
⚠️ Önemli: Bu ayrım, vergi hukuku ve sorumluluk hukuku açısından hayatidir. Acente, malın ayıbından sorumlu tutulamazken (üretici sorumludur), kendi adına satış yapan bayi malın ayıbından müteselsilen sorumludur (TKHK).
4. Karşılaştırmalı Hukuki Analiz
| Özellik | Distribütörlük | Franchising | Bayilik |
|---|---|---|---|
| Temel Edim | Malı alıp satmak | Sistemi işletmek | Malı alıp satmak |
| Bağımsızlık | Yüksek | Düşük (Sıkı Denetim) | Orta |
| Ödeme Yapısı | Alım-satım kârı | Giriş + Royalty | Alım-satım kârı |
| Marka Kullanımı | Sadece ürün üzerinde | Tabelada ve işletmede | Genellikle tabelada |
| Know-How | Yok / Sınırlı | Asli Unsur | Sınırlı |
5. Denkleştirme (Portföy) Tazminatı
Hukuk büromuza en sık intikal eden uyuşmazlık, sözleşmenin üretici tarafından feshedilmesi durumunda bayinin/distribütörün haklarının ne olacağıdır.
TTK m. 122, acenteler için öngörülen denkleştirme tazminatını, hakkaniyete aykırı düşmediği takdirde tek satıcılar ve benzer konumdaki bayiler için de kıyasen uygular.
Denkleştirme Tazminatı Şartları (TTK m. 122):
Yeni Müşteri Kazandırma
Firmaya yeni müşteriler kazandırılmış veya iş hacmi artırılmış olmalı
Menfaatin Devamı
Sözleşme bittikten sonra firma bu müşteri portföyünden faydalanacak olmalı
Hakkaniyet
Tazminat ödenmesi hakkaniyete uygun düşmeli (Kusurlu fesih olmamalı)
Yargıtay 11. HD, franchise sözleşmelerinde de denkleştirme tazminatının istenebileceğine hükmetmektedir. Tazminat miktarı, son 5 yılın yıllık kâr ortalamasını aşamaz.
6. Rekabet Hukuku Tuzakları: RPM
Bu üç sözleşme türünde de üreticilerin yaptığı en büyük hukuki hata, bayinin satış fiyatına müdahale etmektir.
Yeniden Satış Fiyatının Belirlenmesi (RPM) - YASAK!
Ana firma sadece "tavsiye edilen satış fiyatı" verebilir. Aşağıdaki durumlar 4054 sayılı Kanun m. 4 ihlalidir:
- Fiyatı sabitlemek
- Maksimum iskontoyu belirlemek
- Fiyata uymayan bayiye mal vermeyi kesmek veya primini yakmak
⚠️ Rekabet Kurumu, bu ihlali yapan firmalara cirolarının %1-5'i arasında değişen devasa idari para cezaları kesmektedir!
Sonuç ve Öneri
Üreticiler / Franchisorlar İçin:
- ✓ Rekabet Hukuku uyum programları
- ✓ Pasif satış yasaklarından kaçınma
- ✓ Cezai şart yerine performans kriterleri
Bayiler / Distribütörler İçin:
- ✓ Münhasırlık sınırlarının netleştirilmesi
- ✓ Portföy tazminatı haklarının saklı tutulması
- ✓ Yazılı ve detaylı sözleşme
"Matbu sözleşmeler, ticari ilişkinin terzi işi ihtiyaçlarını karşılamaz ve kriz anında koruma sağlamaz."
— Av. Mesut İLME
Yasal Uyarı
Bu makale; 6102 sayılı TTK, 6098 sayılı TBK ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ışığında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olaylar ve sözleşme şartları değişkenlik gösterebileceğinden uzman hukuki destek alınması elzemdir.
İlgili Mevzuat
- • 6102 sayılı TTK m.102-123 (Acentelik)
- • 6102 sayılı TTK m.122 (Denkleştirme Tazminatı)
- • 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun m.4
- • 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği
- • 6098 sayılı TBK (Genel Hükümler)