Ticari hayatın sürati ve nakit döngüsü, paranın fiziksel varlığından ziyade, onu temsil eden kıymetli evraklar üzerine kuruludur. Türk hukuk sisteminde "Kambiyo Senetleri" olarak adlandırılan Çek, Bono ve Poliçe; sıkı şekil şartlarına tabi ve "mücerretlik" (soyutluk) ilkesinin hakim olduğu ödeme araçlarıdır.
Kambiyo senetlerinin en önemli özelliği, temel ilişkiden (mal satışı veya hizmet alımı) bağımsız olmalarıdır.
1. Bono (Emre Muharrer Senet) ve Geçerlilik Şartları
Halk arasında "Senet" olarak bilinen Bono; borçlunun, alacaklıya belirli bir miktar parayı, kayıtsız ve şartsız ödemeyi taahhüt ettiği kıymetli evraktır.
Zorunlu Unsurlar (TTK m. 776):
BOŞ SENET TEHLİKESİ
Açığa imza atılarak verilen boş senetler, sonradan anlaşmaya aykırı doldurulsa dahi, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı geçerli kabul edilir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre "Senede karşı senetle ispat" zorunluluğu olduğundan, boş senet vermek büyük bir hukuki risktir.
2. Çek Hukuku ve "Vadeli Çek" Uygulaması
Çek, hukuken bir kredi aracı değil, bir "ödeme aracı"dır. Yani çek, görüldüğünde ödenir. Ancak Türk ticaret pratiğinde çekler, üzerine ileri bir tarih atılarak (post-dated) fiili bir vadeli ödeme aracı olarak kullanılmaktadır.
İbraz Süreleri (Hayati Önem!) - TTK m. 796
⚠️ Bu süreler geçirilirse, çek "kambiyo senedi" vasfını yitirir ve adi havale hükmüne geçer!
3. Karşılıksız Çek Suçu ve Cezai Yaptırımlar
Çek hamillerini koruyan en güçlü silah, 5941 sayılı Çek Kanunu ile getirilen "Karşılıksız Çek Keşide Etme Suçu"dur. 2016 değişiklikleriyle karşılıksız çek tekrar hapis cezası tehdidi içeren bir suç haline gelmiştir.
Süreç Nasıl İşler?
Çek bankaya ibraz edilir, hesapta para yoksa "Karşılıksızdır" kaşesi vurulur.
Hamil, İcra Ceza Mahkemesi'ne 3 ay içinde şikayette bulunmalı.
Mahkeme, çek bedelinden az olmamak üzere para cezası verir.
Para cezası ödenmezse doğrudan hapis cezasına çevrilir - ertelenemez!
Mahkeme ayrıca borçlu hakkında "Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı" kararı verir. Bu yasak, tacirin ticari itibarını sıfırlayan bir yaptırımdır.
4. Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu
Alacağın bir kambiyo senedine dayanması, alacaklıya İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 167 ve devamında düzenlenen "özel ve hızlı" bir takip yolu açar.
| Özellik | Kambiyo Takibi | İlamsız Takip |
|---|---|---|
| İtiraz Süresi | 5 Gün | 7 Gün |
| İtiraz Takibi Durdurur mu? | HAYIR | Evet |
| İhtiyati Haciz | Kolay | Daha Zor |
| Mal Beyanı Süresi | 10 Gün | 7 Gün |
İHTİYATİ HACİZ: En Güçlü Silah
Dava açılmadan veya takip kesinleşmeden, sadece senede dayanarak mahkemeden "İhtiyati Haciz" kararı alınabilir. Bu karar ile borçlunun banka hesapları, gayrimenkuller ve araçlarına anında bloke konulabilir.
İhtiyati haciz, borçluyu masaya oturtan en güçlü hukuki hamledir!
5. Borçlunun Savunma Yolları
A. İmzaya İtiraz
Senet altındaki imzanın kendisine ait olmadığını iddia eden borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde İcra Mahkemesi'ne başvurmalıdır.
İmza borçluya ait değilse takip iptal edilir ve alacaklı aleyhine %20 tazminata hükmedilir.
B. Menfi Tespit Davası
"Malı teslim almadım", "Borcu ödedim" veya "Teminat senediydi" gibi iddialarda Asliye Ticaret Mahkemesi'nde dava açılmalıdır.
⚠️ Dava açmak takibi otomatik durdurmaz! Teminat yatırılmalıdır.
6. Zamanaşımı Süreleri (2026 Güncel)
Hukukta süreler hak düşürücüdür. Kambiyo senetlerinde zamanaşımı süreleri TTK ile belirlenmiştir:
Bono (Senet)
Vade tarihinden itibaren
Çek
İbraz süresinin bitiminden
Poliçe
Vade tarihinden itibaren
Zamanaşımına uğrayan senet "kambiyo senedi" vasfını kaybeder ancak "yazılı delil başlangıcı" sayılır. Bu durumda kambiyo takibi yapılamaz, genel haciz yoluyla takip veya alacak davası açılması gerekir.
Sonuç ve Öneriler
Alacaklılar İçin:
- ✓ Senet unsurlarının tam olmasını sağlayın
- ✓ İhtiyati haciz mekanizmasını hızlı işletin
- ✓ Karşılıksız çek şikayet sürelerini kaçırmayın
Borçlular İçin:
- ✓ 5 günlük itiraz süresini kaçırmayın
- ✓ Teminat senedi ise yazılı protokol yapın
- ✓ Boş senet imzalamaktan kaçının
"Çek ve senet hukuku; şekil şartlarının katı olduğu, sürelerin kısa tutulduğu ve hatanın telafisinin zor olduğu teknik bir alandır."
— Av. Mesut İLME
Yasal Uyarı
İşbu makale, 6102 sayılı TTK, 2004 sayılı İİK ve 5941 sayılı Kanun hükümleri ışığında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her somut olay farklılık gösterebileceğinden, hak kaybı yaşamamak adına hukuki danışmanlık alınız.
İlgili Mevzuat
- • 6102 sayılı TTK m.671-823 (Kambiyo Senetleri)
- • 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.167-176 (Kambiyo Takibi)
- • 5941 sayılı Çek Kanunu (Karşılıksız Çek Suçu)
- • 6098 sayılı TBK m.131-161 (Zamanaşımı)